İş yerinde meydana gelen bir kaza yalnızca o anda yaşanan yaralanmadan ibaret değil. Kazanın SGK’ya bildirilmesi, sağlık raporlarının düzenlenmesi ve çalışanın sosyal güvenlik haklarının işletilmesi açısından da önemli bir hukuki süreç başlıyor. Peki iş kazası nedir, SGK bildirimi nasıl yapılır, işverenin kaç günlük süresi var ve kazazede çalışan hangi haklardan yararlanabilir?
İş hayatında birkaç saniye içerisinde meydana gelen bir kaza, çalışanın yaşamında uzun süreli sonuçlara yol açabiliyor. Bir makinenin neden olduğu yaralanmadan iş yerindeki düşmeye, işverenin görevlendirmesiyle iş yeri dışında yaşanan olaydan servis kazasına kadar pek çok durum, mevzuatta belirlenen şartlar altında iş kazası kapsamına girebiliyor.
Kazanın ardından ise yalnızca tedavi sürecinin tamamlanması yeterli olmuyor. Olayın doğru şekilde kayıt altına alınması, gerekli bildirimlerin süresi içerisinde yapılması ve çalışanın sosyal güvenlik haklarının işletilmesi gerekiyor. Özellikle 4/a kapsamındaki çalışanlar açısından iş kazasının SGK’ya bildirilmesi temel olarak işverenin sorumluluğunda bulunuyor. İşverenin, kazayı yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Sosyal Güvenlik Kurumu’na ise olay tarihinden itibaren üç iş günü içerisinde bildirmesi gerekiyor.
İş kazası olarak hangi olaylar kabul ediliyor?
Her iş yerindeki yaralanmanın otomatik olarak aynı hukuki değerlendirmeye tabi tutulduğu söylenemiyor. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında iş kazasının kabulü için olayın kanunda belirtilen durumlardan biri içerisinde gerçekleşmesi ve sigortalıyı bedenen veya ruhen engelli hale getirmesi gerekiyor.
Sigortalının iş yerinde bulunduğu sırada meydana gelen olaylar, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle ortaya çıkan kazalar, çalışanın görev kapsamında iş yeri dışında bulunduğu sırada yaşadığı olaylar ve işveren tarafından sağlanan taşıtla işe gidiş geliş sırasında meydana gelen kazalar bu kapsamda değerlendirilebiliyor. Emziren kadın çalışanların mevzuatta kendilerine ayrılan süt izni sırasında yaşadığı bazı olaylar da kanunda ayrıca düzenleniyor.
Bu nedenle bir olayın iş kazası olup olmadığı değerlendirilirken yalnızca kazanın iş yerinin fiziksel sınırları içerisinde gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılmıyor. Kazanın işin yürütümüyle bağlantısı, çalışanın görev durumu ve olayın gerçekleştiği koşullar da dikkate alınıyor.
İş kazası bildirimi kaç gün içinde yapılmalı?
İş kazası sonrasında çalışanların ve işverenlerin en fazla merak ettiği konulardan biri bildirim süresi oluyor.
4/a kapsamında çalışanlar bakımından iş kazası bildirimini yapma yükümlülüğü işverene ait. SGK’nın güncel açıklamasına göre işverenin kazayı yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Sosyal Güvenlik Kurumu’na ise kazadan sonraki üç iş günü içerisinde bildirmesi gerekiyor. Çalışanın işveren tarafından sağlanan bir taşıtla işe gidiş veya dönüş sırasında kaza geçirmesi gibi durumlar da kanundaki şartlar oluştuğunda iş kazası kapsamında ele alınabiliyor.
SGK, bildirim süresinin nasıl hesaplanacağına ilişkin örnek de veriyor. Pazartesi günü meydana gelen bir iş kazasının SGK’ya en geç perşembe günü bildirilmesi gerekiyor. Çarşamba günü gerçekleşen bir kaza açısından ise takip eden iş günleri dikkate alınarak bildirim süresi hesaplanıyor.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, söz konusu sürenin “üç takvim günü” değil, üç iş günü olması. Dolayısıyla hafta sonu ve tatil günlerinin bildirim hesabındaki etkisi önem taşıyor.
İşveren bildirim yapmazsa ne olur?
İş kazasının süresinde bildirilmemesi yalnızca idari açıdan bir eksiklik olarak kalmıyor. SGK tarafından yapılan açıklamalara göre 4/a kapsamındaki çalışanlarda işverenin bildirim yükümlülüğünü zamanında yerine getirmemesi halinde, bildirimin Kuruma yapıldığı tarihe kadar çalışana ödenmesi gereken geçici iş göremezlik ödeneği Kurum tarafından işverenden tahsil edilebiliyor. Ayrıca süresinde bildirim yapmayan işverenler hakkında idari para cezası uygulanıyor. Cezanın tutarı ise mevzuat kapsamında iş yerinin özellikleri ve tehlike sınıfı gibi unsurlara göre değişebiliyor.
Bu nedenle iş kazasının kayıt altına alınması, yalnızca işveren açısından yerine getirilmesi gereken bir bildirim işlemi olarak görülmüyor. Kazanın doğru şekilde bildirilmesi, çalışanın sosyal güvenlik dosyasındaki haklarının yürütülmesi açısından da önem taşıyor.
İş kazası bildirimi nasıl yapılıyor?
SGK, 4/a kapsamındaki çalışanların iş kazalarının işveren tarafından elektronik ortamda bildirilebildiğini belirtiyor. İş kazası ve meslek hastalığı bildiriminde kullanılan SGK-032 İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu da Kurumun form ve dilekçeler bölümünde yer alıyor. Bildirim, mevzuatta öngörülen yöntemler üzerinden Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü veya Sosyal Güvenlik Merkezi aracılığıyla da gerçekleştirilebiliyor.
Çalışanın işveren tarafından sağlanan taşıtla gidiş geliş sırasında kaza geçirmesi, işverenin görevlendirmesi nedeniyle başka bir yerde bulunması veya işin niteliği gereği iş yeri dışında çalışması gibi durumlarda da olayın iş kazası kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği, somut olayın koşullarına göre belirleniyor.
Bağ-Kur kapsamında çalışanlarda süre nasıl işliyor?
İş kazası bildirimindeki sorumluluk, çalışanın sosyal güvenlik statüsüne göre değişebiliyor.
Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan 4/b kapsamındaki sigortalılar açısından iş kazası bildiriminin kendileri tarafından yapılması gerekiyor. SGK, bu kişilerin bildirimi, rahatsızlığın bildirim yapmaya engel olmadığı günü izleyen üç iş günü içerisinde ve her durumda bir ayı geçmemek şartıyla yapmaları gerektiğini belirtiyor.
Bu ayrım, iş kazası bildiriminin herkes için aynı süre ve yöntemle yapıldığı yönündeki yanlış anlaşılmaların önüne geçiyor. Çalışanın bağlı olduğu sigortalılık statüsü, bildirim yükümlülüğünün kimde olduğunu belirleyen temel unsurlardan biri olarak öne çıkıyor.
İş kazası geçiren çalışan hangi ödemeleri alabilir?
İş kazası geçiren sigortalının en önemli sosyal güvenlik haklarından biri geçici iş göremezlik ödeneği. SGK, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle geçici olarak çalışamayan sigortalılara, sağlık raporunda belirtilen istirahat süresi dikkate alınarak ödeme yapıyor. İş kazası ve meslek hastalığı halinde geçici iş göremezlik ödeneği her gün için hesaplanıyor; yatarak tedavilerde günlük kazancın yarısı, ayakta tedavilerde ise üçte ikisi esas alınıyor.
İş kazası nedeniyle bu ödeneğin alınabilmesi için hastalık sigortasında olduğu gibi ayrıca belli bir prim günü şartı aranmıyor. SGK, iş kazası sonucunda geçici olarak iş göremez hale gelen ve sigortalılık niteliği devam eden kişiler bakımından iş kazası sigortasının bu yönüyle uygulanacağını belirtiyor.
Ödeneğin durumunu takip etmek isteyen çalışanlar, e-Devlet üzerinden SGK’nın iş göremezlik ödeme hizmetinden ödenen tutarı ve ödeme durumunu kontrol edebiliyor.
Kalıcı sağlık kaybında sürekli iş göremezlik geliri gündeme geliyor
İş kazasının etkisi geçici olmayıp çalışanın meslekte kazanma gücünde kalıcı bir kayba yol açmışsa farklı bir sosyal güvenlik hakkı gündeme gelebiliyor.
SGK’nın açıklamasına göre iş kazası veya meslek hastalığı sonucunda oluşan hastalık ya da engellilik nedeniyle, Kurum Sağlık Kurulu tarafından meslekte kazanma gücünün en az yüzde 10 oranında azaldığının tespit edilmesi halinde sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanabiliyor.
Buradaki oran, kişinin kendi değerlendirmesine göre değil, yetkili sağlık hizmeti sunucularının raporları ve SGK Sağlık Kurulu tarafından yapılan değerlendirme sonucunda belirleniyor. Çalışanın bu tespit süreci için bağlı bulunduğu sosyal güvenlik il veya merkez müdürlüğündeki ilgili birime başvurması gerekiyor.
Sürekli iş göremezlik geliri, iş kazası sonrasında çalışanın ekonomik durumunun uzun vadeli olarak etkilenmesi halinde sosyal güvenlik sistemi içerisinde önemli bir güvence oluşturuyor.
İş kazası ölümle sonuçlanırsa hak sahipleri de devreye giriyor
İş kazasının ölümle sonuçlanması halinde sosyal güvenlik bakımından yalnızca hayatını kaybeden çalışanın dosyası gündeme gelmiyor. Hak sahipleri açısından da sosyal güvenlik mevzuatında çeşitli düzenlemeler bulunuyor.
SGK, iş kazası sigortası kapsamında ölüm geliri, cenaze ödeneği ve belirli koşullarda evlenme ödeneği gibi hakların da bulunduğunu belirtiyor.
Bunun yanında iş kazasının koşullarına ve sorumluluğun durumuna göre maddi ve manevi tazminat talepleri de ayrı bir hukuki süreç konusu olabiliyor. İş kazasından kaynaklanan tazminat talepleri, sosyal güvenlik kurumunun yaptığı ödemelerden farklı bir hukuki değerlendirme gerektirdiğinden somut olayın özellikleri önem taşıyor.
İş kazası sonrası sağlık belgeleri neden önemli?
Kaza meydana geldikten sonra olayın sağlık kuruluşunda doğru şekilde kayda geçirilmesi, tedavi ve rapor belgelerinin saklanması ve kazayla ilgili tıbbi kayıtların korunması ilerleyen aşamalarda önem taşıyor.
SGK’nın iş kazası dosyalarına ilişkin açıklamalarında hastanede yapılan tedavilere ilişkin epikrizlerin, ameliyat bilgilerinin ve tedavi sonrasındaki sağlık kurulu raporlarının dosyada yer aldığı görülüyor. Bu belgeler, iş kazasının sonuçlarının ve meydana gelen çalışma gücü kaybının değerlendirilmesinde kullanılabiliyor.
Bu nedenle kaza sonrasında düzenlenen raporların, hastane kayıtlarının ve diğer tıbbi belgelerin gelişigüzel saklanması yerine bütünlüğünün korunması, çalışanın ileride ihtiyaç duyabileceği sosyal güvenlik ve hukuki süreçler açısından önem taşıyor.
İş kazası olduğunu çalışan mı, işveren mi belirliyor?
Bir olayın iş kazası olarak değerlendirilmesi yalnızca işverenin beyanına bağlı değil. SGK, olayın iş kazası kabul edilebilmesi için sigortalının bulunması, bir olayın gerçekleşmesi ve olay sonucunda kişinin bedenen veya ruhen engelli hale gelmesi gibi unsurları değerlendiriyor.
Dolayısıyla işverenin olayın iş kazası olmadığını düşünmesi, tek başına konuyu hukuken kesinleştirmiyor. Olayın niteliği, bildirilen bilgiler, sağlık kayıtları, işin yürütüm koşulları ve gerektiğinde yapılan Kurum incelemesi dikkate alınabiliyor.
İş kazasında “3 iş günü” kuralı neden kritik?
İş kazasının ardından zamanlama, çalışan açısından en önemli başlıklardan biri. Çünkü SGK bildiriminin gecikmesi halinde işveren açısından idari yaptırım doğabileceği gibi, geçici iş göremezlik ödeneğinin tahakkuk ve tahsil süreci de etkilenebiliyor. SGK, 4/a kapsamındaki çalışanlarda süresinde bildirilmeyen kazalarda bildirim tarihine kadar ödenecek geçici iş göremezlik ödeneğinin işverenden tahsil edilebildiğini açıkça belirtiyor.
Bu nedenle iş kazasının ardından “nasıl olsa daha sonra bildirilir” yaklaşımı yerine, olayın derhal kayıt altına alınması ve ilgili bildirimlerin kanunda belirtilen süreler içerisinde gerçekleştirilmesi önem taşıyor.
İş kazası yaşayan çalışan hangi yolu izlemeli?
İş kazasının yaşandığı anda öncelik, çalışanın sağlık güvenliğinin sağlanması ve gerekli tıbbi müdahalenin yapılması. Bunun ardından olayın işveren tarafından kayıt altına alınması ve gerekli kolluk ile SGK bildirimlerinin süresi içinde yapılması gerekiyor.
Çalışan açısından ise sağlık kuruluşunda olayın çalışma koşullarıyla bağlantısının doğru şekilde aktarılması, düzenlenen rapor ve tıbbi belgelerin korunması ve iş kazası kaydının oluşturulup oluşturulmadığının takip edilmesi önem taşıyor. Kazanın kalıcı bir sağlık kaybına yol açması halinde ise meslekte kazanma gücü kaybı oranının belirlenmesi için SGK'nın ilgili birimlerine başvuru yapılabiliyor.
İş kazasında hak kaybı yaşamamak için süreler takip edilmeli
İş kazaları söz konusu olduğunda birkaç dakikalık bir olay, çalışan açısından aylar hatta yıllar sürebilecek sonuçlar doğurabiliyor. Bu nedenle sağlık tedavisinin yanı sıra sosyal güvenlik işlemlerinin de zamanında başlatılması gerekiyor.
Mevcut düzenlemelerde 4/a kapsamındaki çalışanlar açısından iş kazasını SGK’ya bildirme görevi esas olarak işverene yüklenmiş durumda. İşverenin kazayı kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise üç iş günü içerisinde bildirmesi gerekiyor. 4/b kapsamındaki bağımsız çalışanlarda ise bildirim yükümlülüğü sigortalının kendisine ait ve farklı bir süre uygulanıyor.
İş kazası sonrasında geçici iş göremezlik ödeneği, kalıcı çalışma gücü kaybı halinde sürekli iş göremezlik geliri ve ölüm halinde hak sahiplerine yönelik sosyal güvenlik ödemeleri gündeme gelebiliyor. Bunun yanında olayın koşullarına göre maddi ve manevi tazminat talepleri de ayrıca değerlendirilebiliyor.
İş kazasının bildirim süresi, çalışanın sosyal güvenlik statüsü ve olayın niteliği değişebildiğinden, somut bir uyuşmazlıkta yalnızca genel bilgilerle hareket edilmemesi; SGK kayıtlarının, sağlık belgelerinin ve gerektiğinde uzman hukuki görüşün birlikte değerlendirilmesi önem taşıyor.
