Sayıştay'ın AFAD'ın 2025 yılı hesaplarına ilişkin denetiminde dikkat çeken tespitler ortaya çıktı. Raporda, afet projeleri için ayrılan bazı ödeneklerin protokoller aracılığıyla İller Bankası AŞ'ye aktarılmasının mevzuata uygun olmadığı belirtildi. Sayıştay ayrıca afet konutları için TOKİ ve Emlak Konut GYO'ya aktarılan kaynakların muhasebeleştirilmesinde de sorun tespit etti.
Türkiye'nin son yıllarda yaşadığı büyük afetlerin ardından yeniden yapılanma ve afet konutları için kullanılan kamu kaynakları üzerindeki denetim sürerken, Sayıştay'ın Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı'na ilişkin 2025 yılı denetim raporu dikkat çeken mali tespitleri gündeme taşıdı.
Raporda, AFAD'ın bazı projelerinde kullanılmak üzere bütçeye konulan ödeneklerin, kurumlar arasında imzalanan protokoller gerekçe gösterilerek İller Bankası AŞ'ye aktarılması ele alındı. Sayıştay, söz konusu ödeneklerin doğrudan İller Bankası'na devredilmesinin mevzuatta öngörülen bütçe ve harcama süreçleriyle uyumlu olmadığını değerlendirdi.
AFAD'ın 2025 bütçesi 243 milyar lirayı aştı
Sayıştay raporunda yer alan mali verilere göre AFAD'ın 2025 yılı sonunda nihai bütçe ödeneği 243 milyar 119 milyon 510 bin 869 lira olarak gerçekleşti. Başkanlık, yıl boyunca bu ödeneğin 242 milyar 922 milyon 640 bin 569 liralık bölümünü kullandı.
Böylece AFAD'ın yıllık bütçe gerçekleşme oranı yüzde 99,92 seviyesine ulaştı. Raporda mali işlemlere ilişkin iki temel bulguya yer verilirken, bunlardan biri afet konutlarına ilişkin harcamaların muhasebeleştirilmesi, diğeri ise bazı proje ödeneklerinin İller Bankası'na aktarılması oldu.
Sayıştay'ın 2025 yılı denetimleri kapsamında hazırlanan raporların 2026 yılında TBMM'ye sunulması ve ardından kamuoyuna açıklanması öngörülmüştü. Sayıştay Başkanlığı da 2025 yılı denetimleri sonucunda hazırlanan kamu idaresi raporlarının Meclis'e gönderildiğini ve yayımlanmaya başlandığını duyurdu.
İller Bankası'na aktarılan ödenekler neden gündeme geldi?
Rapordaki en dikkat çekici tespitlerden biri, AFAD bünyesinde yürütülen bazı projelerin ödeneklerinin İller Bankası'na aktarılmasıyla ilgili oldu.
Sayıştay'ın incelemesine göre Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Barınma ve Yapım İşleri Genel Müdürlüğü ile Afetlere Müdahale Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen bazı projelerde; yapım işleri, müşavirlik hizmetleri ve mal alımlarına ilişkin ödenekler, AFAD ile İller Bankası arasında imzalanan protokoller üzerinden bankaya aktarıldı.
İnceleme konusu uygulamada, bütçede belirli ekonomik gider sınıflarında yer alan ödeneklerin, ilgili işlerin fiilen gerçekleştirilmesinden önce protokol yoluyla İller Bankası'na gönderildiği belirtildi. Sayıştay, bu şekilde yapılan aktarımların bütçe gideri olarak muhasebeleştirildiğine de dikkat çekti.
Raporda ayrıca, yıl sonuna yaklaşılırken Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından gönderilen ödeneklerin iptal edilmemesi amacıyla bu yönteme başvurulduğunun değerlendirildiği ifade edildi. Ancak Sayıştay açısından belirleyici nokta, bütçeye konulan bir ödeneğin ilgili iş gerçekleştirilmeden ve gerekli harcama süreci tamamlanmadan başka bir kuruma aktarılmasının mevzuatla bağdaşmadığı yönündeki tespit oldu.
Sayıştay: Ödenek doğrudan İller Bankası'na devredilemez
Sayıştay'ın değerlendirmesinde, bütçeye konulan ödeneklerin hangi kurum tarafından ve hangi yöntemle kullanılacağına ilişkin mevzuat hükümlerinin esas alınması gerektiği vurgulandı.
Rapora göre yatırım programlarında yer alan projelerin hayata geçirilmesi amacıyla AFAD bütçesine konulan ödeneklerin, yalnızca taraflar arasında bir protokol imzalanmasıyla İller Bankası'na aktarılması mümkün değil. İlgili ödeneğin tahsis edildiği harcama biriminin, işin gerçekleştirilmesine ilişkin süreci kendi mevzuatı çerçevesinde yürütmesi gerekiyor.
Bu kapsamda Sayıştay, mal veya hizmet henüz alınmamış, iş henüz yaptırılmamış ve gerekli gerçekleştirme belgeleri tamamlanmamışken bütçe ödeneğinin kullanılmış kabul edilmemesi gerektiğini bildirdi. Kurumun değerlendirmesinde, harcamaların 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nda belirlenen gerçekleştirme usullerine uygun biçimde yapılması gerektiği vurgulandı.
Buradaki tespit, İller Bankası'nın söz konusu projeleri gerçekleştirmediği anlamına gelmiyor. Sayıştay'ın inceleme konusu yaptığı husus, kamu kaynağının bütçeden hangi aşamada çıkarılacağı, hangi kurumun harcama yetkisine sahip olduğu ve ödemenin hangi belgeler üzerinden gerçekleştirilmesi gerektiğiyle ilgili mali süreç oldu.
Afet konutlarının parası da rapora girdi
Sayıştay'ın AFAD denetiminde yalnızca İller Bankası'na yapılan ödenek aktarımları incelenmedi. Afet konutlarının yapımı için TOKİ ve Emlak Konut GYO'ya aktarılan tutarların muhasebeleştirilme biçimi de raporda ayrı bir bulgu olarak yer aldı.
Rapora göre AFAD tarafından hak sahibi afetzedelere teslim edilmek üzere yaptırılan konutlar ile bu konutların bulunduğu alanlardaki altyapı çalışmalarına ilişkin bazı ödemeler doğrudan giderleştirildi. Sayıştay, bu yöntemin kurumun mali tablolarında ilgili varlıkların doğru şekilde izlenmesini engellediğini değerlendirdi.
Denetimde ayrıca TOKİ ve Emlak Konut tarafından yapımı tamamlanarak geçici kabul işlemleri gerçekleştirilen ve AFAD'a teslim edilen bazı konutların ilgili hesaplarda izlenmediği tespit edildi.
Sayıştay'a göre yapımı devam eden yatırımların geçici kabul sürecinin tamamlanmasının ardından ilgili maddi duran varlık hesaplarına aktarılması gerekiyor. Bu kayıtların yapılmaması ise AFAD'ın bilançosunda varlıkların gerçek durumunu tam olarak göstermemesine yol açabiliyor.
Deprem sonrası harcamalarda muhasebe ve takip vurgusu
Türkiye'de özellikle 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından afet konutları, altyapı, geçici barınma ve yeniden imar çalışmalarına milyarlarca liralık kamu kaynağı ayrıldı. Bu nedenle AFAD'ın bütçe uygulamaları ve bu kaynakların hangi kurumlar üzerinden kullanıldığı, kamu mali yönetiminin önemli başlıklarından biri haline geldi.
İller Bankası da belediyeler ve diğer yerel yönetimlerin altyapı yatırımlarında finansman ve uygulama süreçlerinde görev alan kamu kuruluşlarından biri. AFAD ile İller Bankası arasındaki işbirliği ise afetlerden sonra altyapı ve yeniden yapılanma çalışmalarına uzanan daha eski bir geçmişe sahip. Akademik çalışmalarda da iki kurumun özellikle afet konutları ve altyapı yatırımlarının finansmanı konusunda çeşitli protokollerle birlikte çalıştığı belirtiliyor.
Bu nedenle Sayıştay'ın 2025 yılı denetiminde yaptığı tespit, iki kurum arasındaki işbirliğinin tamamının hukuka aykırı olduğu anlamına gelmiyor. Raporda tartışılan konu, belirli projeler için ayrılan bütçe ödeneklerinin hangi aşamada ve hangi mali prosedür izlenerek İller Bankası'na aktarılabileceğiyle sınırlı tutuluyor.
Kamu kaynaklarının kullanımında belge ve harcama süreci öne çıktı
Sayıştay raporunun merkezindeki konu, kamu kaynağının gerçek bir harcamaya dönüşmeden önce bütçe gideri olarak gösterilip gösterilemeyeceği noktasında yoğunlaşıyor.
Denetim bulgusuna göre bir proje için bütçeye ödenek konulmuş olması, bu ödeneğin doğrudan başka bir kamu kurumuna aktarılması için tek başına yeterli değil. İşin yapılması, mal veya hizmetin alınması ve bunları kanıtlayan gerçekleştirme belgelerinin tamamlanması gerekiyor.
Bu çerçevede Sayıştay, AFAD'ın kendi merkez ve taşra teşkilatınca yürütülen işlere ilişkin ödeneklerin İller Bankası'na aktarılmak yerine, ödeneğin tahsis edildiği harcama birimlerince mevzuata uygun biçimde kullanılmasını istedi.
Sayıştay denetimi ne anlama geliyor?
Sayıştay raporlarında yer alan bulgular, denetim sonucunda kamu idarelerinin mali işlemlerine ilişkin tespitleri ortaya koyuyor. Bu bulguların varlığı tek başına bir ceza veya kesinleşmiş bir kamu zararı hükmü anlamına gelmiyor; idarelerin mali işlemlerindeki mevzuat ve muhasebe sorunlarının tespit edilmesi ve gerekli düzeltmelerin yapılması sürecinin bir parçasını oluşturuyor.
Sayıştay Başkanlığı, 2025 yılı denetim programında yüzlerce kamu idaresinin düzenlilik denetimine tabi tutulduğunu ve bu denetimlerin sonuçlarının 2026 yılında TBMM'ye sunulacağını açıklamıştı. AFAD'ın 2025 yılı raporu da bu kapsamda kamuoyuna yansıyan denetim raporları arasında yer aldı.
AFAD açısından ortaya çıkan tablo, bir taraftan afet sonrası yeniden yapılanma için çok yüksek miktarda kamu kaynağının kullanıldığını, diğer taraftan bu kaynakların bütçe, muhasebe ve harcama prosedürlerinin de denetimin önemli başlıkları arasında bulunduğunu gösterdi. Sayıştay'ın tespitlerinin ardından söz konusu mali işlemlerin mevzuata uygun biçimde yürütülmesi ve muhasebe kayıtlarının düzeltilmesi, raporun öne çıkan başlıkları arasında bulunuyor.
