Binlerce yıllık geçmişe sahip olan ve İbrahimî dinlerden antik medeniyetlere kadar uzanan Sebt günü, insanlık tarihinin en eski ritüellerinden biri olarak bugün hâlâ gizemini koruyor. Peki, Sebt Günü nedir? Sebt Günü farklı inançlarda nasıl uygulanıyor?
Sebt Günü nedir?
Türkçeye Arapçadan geçmiş olan Sebt kavramı, İbranicede "dinlenme günü" anlamına gelen Şabat sözcüğünden gelmektedir ve kökeni "uğraşı bırakmak" veya "durmak" olarak tanımlanan şavat fiiline dayanır. Kitab-ı Mukaddes’te Sebt, ilk olarak Tekvin kitapçığındaki yaratılış öyküsünde geçmekte; yedinci günün YHVH tarafından dinlenme günü olarak belirlendiği ve kutsal kılındığı anlatılmaktadır. Sebt gününün hatırlanması ve tutulması On Emir’den birisidir. Kitab-ı Mukaddes Sebti’ni tutan pek çok kişi bunun İsrail halkı için sürekli bir antlaşma, mühtediler için de geçerli bir kural ve iki temel olaya ilişkin bir işaret olduğunu kabul ederler: Tanrı'nın Yaratılış’ı altı günde tamamladıktan sonra dinlendiği gün ve Mısırlılar'ın yedi günlük çalışma haftasından kurtarılışı. Başlangıçta Sebt’i bozanların toplumdan atılacağı veya cezalandırılacağı belirtilirken, İbrani kutsal yazılarına göre Sebt’in tutulması evrensel olarak yedi günlük haftada altıncı gün akşamından yedinci gün akşamına kadardı. Septuaginta dönemindeki Yahudi kaynaklarında ise "Sebt" kavramı, yedi günlük tam bir hafta, yani peş peşe iki haftalık Sebt günü arasındaki zaman dilimi anlamına gelecek şekilde genişlemiştir.
Farklı dinî geleneklerde Sebt uygulamaları
Yahudiler ve bazı Hristiyanlarca “Yüksek Sebtler” adı verilen yıllık yedi bayram tutulmaktadır. Çıkış ve Tesniye kitaplarında açıklanan bu bayramlar ilkbaharda (Pesah'ın birinci ve yedinci günleri, Şavuot) ve sonbaharda (Roş Haşana, Yom Kippur, Sukot'un birinci ve sekizinci günleri) kutlanır. Bunların yanı sıra Sebt Yılı veya Şmita, Tora’da İsrail Ülkesi için emredilen yedi yıllık tarım döngüsünün yedinci yılıdır. Şmita sürecince toprak nadasa bırakılır ve tüm tarım faaliyetleri –sürme, dikme, budama ve ekin biçme dâhil olmak üzere– yasaklanır. Bu yıl boyunca kendiliğinden yetişen her tür meyve sahipsiz sayılarak fakirlere, yabancılara ve kır hayvanlarına bırakılır. Ayrıca yıl sonunda yabancıların borçları hariç tüm borçların silinmesi ve altı yıl çalışan kölelerin serbest bırakılması da Tora’da emredilir.
Yahudi geleneğinde haftalık Şabat uygulamaları
Yahudi Şabatı, cuma günbatımından cumartesi gecesi gökte üç yıldız belirene dek tutulan haftalık bir dinlenme günüdür. Şabat'ta yapılması yasak olan otuz dokuz faaliyet Talmud'da ayrıntılı olarak sıralanmıştır. Geleneksel olarak Şabat, günbatımından hemen önce mumlar yakılarak karşılanır. Modern İsrail’de ise konuşma dilinde Şabaton kavramı, Şabat’ta veya odak noktası Şabat’ta olmak üzere tüm hafta sonu boyunca düzenlenen eğitim faaliyetlerini, kutlamaları ve toplu buluşmaları tanımlamak için kullanılır.
Hristiyanlıkta Sebt ve "Rabb'in Günü" anlayışı
Hristiyanlıkta hem yedinci gün Sebti'ni tutanlar hem de birinci günü Sebt olarak tutanlar kendilerini “Sebtî” kabul ederler. Püritenlerin zamanından beri İngilizce konuşan Protestanlar'ın çoğu, Roma Katolikleri ve bazı Ortodoks mezhepleri “Rabb’in Günü” olan pazar gününü Sebt’le özdeşleştirmekte ve bu günü Mesih’in dirilişi anısına dinlenme ve toplu ibadet günü olarak kutlamaktadır. Buna karşın, bazı Hristiyan mezhepleri Yahudiliktekine benzer bir şekilde yedinci gün Sebti'ni cumartesi günbatımına kadar tutmaya devam ederler. Yedinci Gün Adventistleri ve Yedinci Gün Vaftizcileri, İsa’nın örnekliğine dayanarak yedinci gün Sebti'ni tutmanın On Emir’de yer alan diğer emirler kadar ahlakî bir sorumluluk olduğuna inanırlar. Diğer taraftan bazı modern Hristiyanlar ise gün tutmayı sınırlamayarak, Sebt'in ruhunu yerine getirmek için haftanın herhangi bir gününde dinlenilmesini savunur ve Sebt'i Mesih'te rahat bulmanın mecazî bir ifadesi olarak görürler.
Babil'den İslamiyet'e farklı dinî geleneklerde dinlenme günleri
Tarihsel süreçte Sebt kavramına benzer haftalık uygulamalar başka medeniyetlerde de görülmüştür. Babilliler yeni aydan itibaren 7., 14., 21. ve 28. günleri “kutsal günler” ve “kötü günler” olarak kutluyor, bu günlerde devlet memurlarını çeşitli faaliyetlerden men ediyorlardı. 28. gün ise “dinlenme günü” olarak biliniyordu. Akatça'da Sapattum veya Sabattum sözcüğü dolunay anlamında haftalık değil aylık bir kavramı ifade ediyordu. Zerdüştî takvimi de benzer şekilde yedinci günü ve ayın diğer günlerini Ahura Mazda’yla ilişkilendirmiştir.
İslamiyet'te ise Kur'an yedi aşamalı Yaratılış dönemini ve Kitab-ı Mukaddes Sebti'nin yedinci gün olduğunu onaylar, ancak Allah'ın yaratılışın ardından arşa kurulması ve dinlenmesinden farklı olarak ele alınır. Bu nedenle Müslümanlar Sebt istirahati yerine Cuma namazını uygularlar. Cuma, toplu ibadet ve bir araya gelme vakti olarak değerlendirilir; bazı Arap ve İslam ülkelerinde tam veya yarım gün tatil olarak benimsenirken, pek çok İslam toplumunda günlük yaşam kesintiye uğramadan ibadet olarak sürdürülmektedir.
