Sağlık Bakanlığı’nın hazırladığı belirtilen 25 maddelik kanun teklifi taslağı, tütün ürünleri ve bazı gıda ürünlerinden alınacak katkı paylarıyla yeni bir finansman mekanizması oluşturulmasını gündeme taşıdı. Taslağa göre paketli tütün ürünlerinden paket başına 20 TL, paketsiz tütünden kilogram başına 100 TL alınması planlanıyor. Düzenlemenin ekim veya kasım ayında TBMM Başkanlığı’na sunulması beklenirken, söz konusu rakamların henüz yürürlükte olmadığı ve taslak aşamasında bulunduğu belirtiliyor.
Türkiye’de sigara fiyatları ve tütün ürünlerine yönelik düzenlemeler gündemdeki yerini korurken, bu kez doğrudan vergi başlığı altında değil, sağlık hizmetlerinin finansmanına yönelik yeni bir fon hazırlığı öne çıktı. Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlandığı bildirilen çalışmaya göre “Sağlıklı Hayata Katkı Fonu” adıyla yeni bir yapı oluşturulması hedefleniyor.
Taslağın en dikkat çeken başlığını ise paketli tütün ürünlerinden alınması planlanan 20 liralık katkı payı oluşturuyor. Haziran ayında taslak metne ilişkin ilk ayrıntıları yayımlayan Ekonomim’in aktardığı bilgilere göre paketli tütün ürünlerinde paket başına 20 TL, paketsiz olarak satılan tütünde ise kilogram başına 100 TL katkı payı öngörülüyor.
Sigara paketlerinden 20 TL nasıl alınacak?
Düzenlemeye ilişkin en önemli ayrıntılardan biri, 20 TL’lik tutarın tahsilat yönteminde ortaya çıkıyor. Taslakta sağlık katkı paylarının tütün ürünlerini üreten veya ithal eden gerçek ve tüzel kişilerden alınması planlanıyor. Ödemelerin aylık olarak yapılması öngörülüyor.
Bu nedenle kamuoyunda kullanılan “sigaraya 20 TL zam” ifadesi ile taslakta yer alan uygulamanın aynı anlama gelmediğinin altını çizmek gerekiyor. Metindeki düzenleme, öncelikle üretici ve ithalatçıların fona ödeme yapması esasına dayanıyor. Bunun ürünlerin raf fiyatlarına ne ölçüde yansıyacağı ise şirketlerin fiyatlama kararları, piyasa koşulları ve düzenlemenin Meclis’te alacağı son şekle bağlı olacak.
Dolayısıyla bugün itibarıyla sigara paketlerinin tamamına 20 TL eklenmiş yeni bir satış fiyatından söz etmek mümkün değil. Ortada henüz yasalaşmış ve yürürlüğe girmiş bir düzenleme bulunmuyor. Mevcut çalışma bir kanun teklifi taslağı niteliğinde.
Yıllık 110 milyar liralık kaynak hesabı
Taslağın hazırlanmasında en dikkat çeken hesaplardan biri de tütün ürünlerinden sağlanması beklenen gelirle ilgili. Türkiye’de yıllık sigara tüketiminin yaklaşık 5,5 milyar paket olduğu kabulü üzerinden yapılan hesaplamaya göre, paket başına 20 liralık katkı payının yıllık yaklaşık 110 milyar liralık bir kaynak oluşturabileceği belirtiliyor.
Bu rakam doğrudan gerçekleşmiş bir kamu geliri değil, mevcut tüketim varsayımı üzerinden yapılan bir hesaplama. Tüketim miktarındaki değişiklikler, düzenlemenin yürürlüğe girip girmemesi ve nihai katkı payı tutarının yasama sürecinde değiştirilmesi halinde ortaya çıkacak toplam kaynak da farklılaşabilecek.
Sadece sigara değil, şekerli içecekler ve atıştırmalıklar da kapsamda
Hazırlanan fonun gelir kaynaklarının yalnızca tütün ürünlerinden oluşturulması planlanmıyor. Taslakta şekerli içecekler ile aşırı tüketilmesi tavsiye edilmeyen bazı atıştırmalık ürünleri de kapsam içine alınıyor.
Ekonomim’in taslak metne ilişkin aktardığı ayrıntılara göre, 100 mililitresinde 5 ila 7,5 gram arasında şeker bulunan içeceklerden 100 mililitre başına 1 TL, 7,5 gramdan 11 grama kadar şeker içerenlerden 2 TL, 11 gram ve üzerindeki ürünlerden ise 5 TL katkı payı alınması öngörülüyor. Nişasta bazlı şeker içeren içeceklerde ise en yüksek tutarın iki katına çıkılarak 10 TL uygulanması planlanıyor.
Atıştırmalık ürünlerde de ayrı bir hesaplama öngörülüyor. Aşırı tüketilmesi tavsiye edilmeyen ürünlerde satış fiyatının yüzde 20’si oranında katkı payı alınması, nişasta bazlı şeker içeren ürünlerde ise bu oranın yüzde 40’a çıkarılması taslakta yer alıyor.
Böylece fonun finansman yapısının, tütün ürünlerinin yanı sıra yüksek şeker içeren içecekler ve belirli gıda gruplarından sağlanacak kaynaklarla genişletilmesi planlanıyor.
Toplanan para hangi alanlarda kullanılacak?
Hazırlanan modelin temel amacı, elde edilecek geliri doğrudan koruyucu sağlık politikalarında kullanmak olarak aktarılıyor. Taslakta fon kaynaklarının proje bazlı olarak dağıtılması ve sağlık alanında teşvik, hibe, destek ve kredi programları aracılığıyla değerlendirilmesi öngörülüyor.
Okullardaki sağlıklı beslenme programları, çocukluk çağı obezitesinin izlenmesi ve önlenmesi, diş sağlığı taramaları ile okul kantinlerinin desteklenmesi planlanan başlıklar arasında yer alıyor. Bunun yanı sıra sağlıklı beslenmeye yönelik farkındalık çalışmaları, gıda sektöründe şeker azaltımına dönük araştırma ve geliştirme faaliyetleri de fon kapsamında desteklenebilecek.
Tütünle mücadele tarafında ise sigara bırakma polikliniklerinin kapasitesinin geliştirilmesi, nikotin tedavilerinin desteklenmesi ve tütün kullanımına bağlı hastalıkların izlenmesine yönelik çalışmalar öne çıkıyor. Akciğer kanseri ve KOAH gibi tütün kullanımıyla ilişkili hastalıklarda erken teşhis, tarama ve tedavi süreçlerine de kaynak aktarılması planlanıyor.
Belediyelerin sağlıklı yaşam projeleri de desteklenebilecek
Taslakta yalnızca Sağlık Bakanlığı bünyesindeki projelere değil, yerel yönetimlerin sağlıklı yaşam çalışmalarına yönelik kaynak aktarımına da yer veriliyor.
Belediyeler tarafından yürütülebilecek park, yürüyüş yolu ve spor alanı yatırımları ile okul ve spor salonlarının modernizasyonu gibi çalışmaların da fondan destek alması öngörülüyor. Ayrıca dezavantajlı bölgelerde mobil sağlık ekipleri aracılığıyla obezite taramalarının yapılması, ulusal yürüyüş ve egzersiz kampanyalarının düzenlenmesi ve sağlıklı hayat merkezlerinin kapasitesinin artırılması planlanan çalışmalar arasında gösteriliyor.
Fonun yönetimi nasıl olacak?
Taslak çalışmaya göre “Sağlıklı Hayata Katkı Fonu”, Sağlık Bakanlığı bünyesinde kamu tüzel kişiliğine sahip bir yapı olarak kurulacak. Fonun yönetim kurulunda Sağlık Bakanlığı’nın yanı sıra Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı’ndan bakan yardımcılarının yer alması öngörülüyor.
Harcamaların yönetim kurulu kararları doğrultusunda gerçekleştirilmesi ve fon kaynaklarının belirlenen sağlık projelerine aktarılması planlanıyor. Taslakta ayrıca fonun bazı vergi ve mali yükümlülüklerden istisna tutulmasına ilişkin hükümler bulunuyor.
Katkı payları her yıl değişebilecek
Hazırlanan metin yalnızca başlangıç tutarlarını belirlemekle kalmıyor. Taslakta yer alan düzenlemeye göre belirlenen tutar ve oranların her yıl yeniden değerleme oranına göre artırılması öngörülüyor.
Ayrıca Cumhurbaşkanı’na belirlenen tutar ve oranları yarıya kadar indirme veya iki katına kadar artırma yetkisi verilmesi planlanıyor. Bu hüküm yasalaşması halinde, fon kapsamındaki katkı paylarının ilerleyen dönemde mevcut rakamlardan farklılaşabilmesine yol açabilecek.
Kanun teklifi ne zaman Meclis’e gelecek?
Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlandığı bildirilen 25 maddelik taslağın, AK Parti grubunda yapılacak teknik çalışmaların ardından kanun teklifine dönüştürülmesi ve ekim ya da kasım ayında TBMM Başkanlığı’na sunulması bekleniyor.
Ancak burada kritik nokta, söz konusu düzenlemenin henüz Meclis’ten geçmiş bir kanun olmaması. Bu nedenle 20 TL’lik sigara katkı payının hangi tarihte uygulanacağı, nihai tutarın değişip değişmeyeceği ve düzenlemenin Meclis sürecinde hangi maddelerinin korunacağı şu aşamada kesinleşmiş değil. Taslak üzerinde yapılabilecek değişiklikler sonrasında uygulamanın kapsamı ve rakamları farklılaşabilir.
Şimdilik ortaya çıkan tablo, sağlık hizmetlerinin özellikle koruyucu sağlık politikaları üzerinden finanse edilmesi amacıyla yeni bir fon kurulmasının planlandığını gösteriyor. Sigara paketleri açısından gündeme gelen 20 TL’lik tutar ise bu taslağın en dikkat çekici kalemlerinden biri olarak öne çıkıyor. Düzenlemenin gerçek etkisi ise TBMM’ye sunulacak nihai teklif ve yasama sürecinin ardından netleşecek.
